KRÓTKA HISTORIA DZIELNICY

Od wieków teren ten był podmokły, a nazwa dzielnicy pochodzi od stawów z wodą powstałych z wyrobisk po wydobyciu iłów plioceńskich zalegających kilka metrów po powierzchnią terenu, a wydobywanych na potrzeby produkcji cegieł dla rozwijającego się pobliskiego Torunia.

Początek historii tego miejsca można łączyć z przekazem kronikarza Piotra z Duisburga, gdy pierwsi bracia krzyżaccy przybyli na pogranicze polsko-pruskie i założyli na jednym ze wzgórz naprzeciw dzisiejszego Torunia umocnione miejsce zwane Vogelsang „ptasi śpiew”. Miejsce to – jak wykazały badania leżało na terenie obecnej dzielnicy Stawki. O znaczeniu tego miejsca, a zwłaszcza militarnym znaczeniu przepraw przez Wisłę na odcinku od Starego Torunia do obecnego miasta Krzyżacy musieli się dosyć szybko zorientować, na co wskazuje fakt zwrócenia się do księcia Konrada Mazowieckiego z prośbą o to, aby poszerzył on akt darowizny ziemi chełmińskiej o nadanie wąskiego pasa ziemi na lewym brzegu Wisły – od jednej do drugiej przeprawy.

Teren Stawek leży po lewej stronie Wisły, na Kujawach i od początku istnienia państwa polskiego był we władaniu królów polskich. Najpierw wraz z całą ziemią kujawską należał do Mazowsza i diecezji gnieźnieńskiej, a od połowy XIII w. do diecezji włocławskiej. Później, w okresie usamodzielnienia się książąt mazowieckich należał do Wielkopolski, głównej dzielnicy Królestwa Polskiego. W okresie wojen z państwem krzyżackim w XIV w. czasowo należał do Zakonu. Dopiero złamanie jego potęgi w bitwie grunwaldzkiej, wojna trzynastoletnia, a następnie sekularyzacja państwa zakonnego odsunęła od tych przygranicznych terenów groźby ciągłych zniszczeń w wyniku wojen i przemarszów wojsk. W efekcie następują długie lata spokoju, osadnictwa i powolnego rozwoju w cieniu rozwijającego się i bogacącego Torunia.

W XV w. z dotychczasowych ziem na jakie podzielone jest królestwo zaczynają wyłaniać się nowe jednostki administracyjne jakimi są województwa. Stawki, jak i cała ta strona Wisły znajduje się w województwie inowrocławskim. Po latach intensywnego i spokojnego rozwoju gospodarczego, jakim był wiek XVI swoje piętno odciskają od początku XVII w. wydarzenia wojen szwedzkich toczonych na Pomorzu i szeroko odziaływujących także na obszar Torunia i okolicznych wsi, a więc i Stawek. Pierwsze oblężenie Torunia przez Szwedów w 1629 r., a następnie apogeum, jakim był „potop”, oblężenie i w efekcie zdobycie przez nich miasta w 1655 roku oraz związane z tym zniszczenia i wyludnienie przedmieść i okolic Torunia, było także bardzo rujnujące dla okolicznych wsi dotkniętych rabunkami, kontrybucjami i zniszczeniami. Powtórne zniszczenia przyszły wraz z oblężeniem Torunia w 1658 r. tym razem przez wojska koronne.

Był to również czas intensywnej kolonizacji „olęderskiej”, kolonizacji prowadzonej przez Olędrów - pierwotnie osadników z Fryzji i Niderlandów, najczęściej wyznania mennonickiego, którzy w XVI-XVII wieku zakładali wsie w Prusach Królewskich i Książęcych, wzdłuż Wisły i jej dopływów, na Kujawach, Mazowszu i w Wielkopolsce. Posiadali umiejętność melioracji i reprezentowali wysoką kulturę rolną. Stanowili wówczas najzamożniejszą grupą chłopów. Zachowywali wolność osobistą, własną religię i przekonania. Najważniejszą jednak cechą była zbiorowa, solidarna odpowiedzialność całej gminy olęderskiej za powinności wobec pana oraz szczególny charakter samorządu gminnego. Dlatego wyróżnikiem osadnictwa olęderskiego są kwestie prawne, a nie etniczne, religijne czy gospodarcze, zaś słowo olęder nie jest tożsame z osadnikiem holenderskim. Kolonizacja ta skupiała się szczególnie na trudnych dla osadnictwa nadrzecznych terenach zalewowych. „Olędrzy” mający wielowiekowe doświadczenie w zagospodarowywaniu trudnych obszarów zalewowych byli szczególnie pożądani przez władców takich ziem.

Taką wsią „olęderską” były wówczas Stawki, tak jak i wiele sąsiednich wsi powstałych na tzw. „surowym korzeniu”, czyli lokowanych w miejscu dotąd niezagospodarowanym i niezamieszkanym. Pozwalało to na wyznaczenie regularnego układu zabudowy. Często wiązało się to z koniecznością karczunku lasu i zagospodarowania dzikiego terenu. W związku z tym w osadach zakładanych na surowym korzeniu znacznie dłuższy niż w innych był okres wolnizny, czyli zwolnienia od podatków, który wynosił nawet do 24 lat.

Kolejne niepokoje w państwie w wyniku wojny północnej 1703 r. i jego powolny upadek znacząco wpływał na te tereny i rozwijające się tu osadnictwo. Zabór ziem znany pod nazwą I rozbiór Polski, jaki nastąpił w wyniku tych wydarzeń nie objął terenu Stawek i Torunia, ale znacząco wpłynął na jego losy i kondycję, zwłaszcza gospodarczą, która wobec odcięcia przez Prusy ujścia Wisły i Gdańska z możliwością eksportu płodów rolnych prowadziła szybko do kryzysu gospodarczego i ruiny wielu dotąd nieźle prosperujących mimo niespokojnych czasów miast i wsi.

W efekcie II rozbioru w 1793 roku obszar Stawek ściśle odtąd związanych gospodarczo ze swoim wielkim sąsiadem - Toruniem znalazł się na obszarze nowej prowincji państwa pruskiego - Prus Południowych. Powstanie Księstwa Warszawskiego w wyniku wojen napoleońskich spowodowało, że w 1809 r w konsekwencji wybuchu wojny z Austrią na teren Stawek jeszcze raz przyszła „wielka historia” w postaci wojsk austriackich gen. Mohra atakujących i ostrzeliwujących z lewego brzegu Wisły broniące się w Toruniu polskie wojska pod dowództwem gen. Woyczyńskiego. Warto tu odnotować, że Toruń był w owej chwili, przez blisko miesiąc tymczasową stolicą Księstwa, z urzędującą tu Radą Stanu i rządem ewakuowanym z zagrożonej stolicy.

Upadek cesarza Francuzów w efekcie klęski pod Waterloo i ustalenia Kongresu Wiedeńskiego, a w efekcie zmiany dotychczasowych granic spowodowały, że Stawki wraz z Toruniem znalazły się na powrót w państwie pruskim, w regencji kwidzyńskiej. Północna część Stawek jako leżąca w bezpośrednim sąsiedztwie miasta i Wisły jako mająca duże znaczenie militarne stała się terenem wykorzystywanym tak jak pobliski obszar Podgórza przez wojsko jako tereny ćwiczeń zarówno piechoty jak i artylerii. Obszar Stawek będący w bezpośrednim oddziaływaniu Torunia wiązał ściśle swoje dzieje z tym miastem, co powodowało, że ustawy dotyczące utworzenia rejonów umocnionych w państwie pruskim, czego wynikiem była decyzja o budowie twierdzy w Toruniu, spowodowała bezpośrednie zmiany w dotychczasowej spokojnej „olęderskiej” wsi, liczącej nie więcej niż kilkudziesięciu mieszkańców.

Zmiany, które nastąpiły w 3 ćwierci XIX w. nie miały precedensu na tym terenie. Decyzja o wybudowaniu pierścienia fortów otaczających miasto i stworzenie z Torunia nowoczesnej twierdzy broniącej od wschodu nowoczesnego i militaryzującego się państwa niemieckiego spowodowało wybudowanie na tym terenie 2 z 15 fortów otaczających miasto (dzisiejszy Fort XIII im. Karola Kniaziewicza http://www.1bmt.wp.mil.pl/pl/55_36.html i Fort XIV im. Józefa Dwernickiego http://www.1bmt.wp.mil.pl/pl/55_182.html ) oraz fortu osłaniającego przyczółek mostu (Fort Przyczółek Mostowy) jako ważnych obiektów strategicznych twierdzy. Wybudowano forty główne i pośrednie oraz sieć schronów wraz z całym zapleczem logistycznym i magazynowym. Na południe od zabudowań wsi rozciągał się specjalnie przygotowany poligon artyleryjski z całym zapleczem i urządzeniami ćwiczebnymi dla coraz liczniejszych jednostek wojskowych.

Już w 1907 roku w memoriale toruńskiego nadburmistrza Kerstena sformułowany został projekt powiększenia obszaru miasta poprzez włączenie miejscowości na lewym brzegu Wisły tj. miasta Podgórz oraz wsi Stawki, Rudak i Piaski (chodzi o osadę Piaski pomiędzy Podgórzem, a Stawkami, a nie dzisiejsze osiedle, które ma taka sama nazwę).

Olbrzymie znaczenie dla rozwoju rozrastającego się miasta miała kolej, wraz z całą infrastrukturą oraz pobliskie rozległe, słabo zabudowane i płaskie tereny mogące pomieścić rozrastająca się infrastrukturę militarna. Duże znaczenie dla dzielnicy miała kolej – ta pozycja kolejarzy była jeszcze silniejsza, jeśli wziąć pod uwagę osoby zatrudnione na kolei, a zamieszkałe również na Podgórzu i Rudaku, miejscowościach pod wciąż wzrastającym wpływem rozrastającej się twierdzy.

Czas pierwszej wojny światowej nie obszedł się ze wsią srogo, choć odczuwano bardzo bliskość rosyjskiej granicy i związane z tym potencjalne zagrożenie, mogące błyskawicznie zmienić się w katastrofę dla miejscowej ludności mieszkającej na przedpolu jednej z najważniejszych twierdz cesarstwa. Poza niewielkim ruchem ludności związanym z utworzeniem Państwa Polskiego w 1918 r. oraz przejęciem dotychczasowych urządzeń infrastruktury komunikacyjnej i militarnej w 1920 r. przez kolej i Wojsko Polskie nie odbiło się mocniej na peryferiach Torunia, do jakich należały Stawki.

W nowej strukturze administracyjnej państwa, Stawki należały do powiatu toruńskiego w województwie pomorskim. Począwszy od 1936 r. następowało stopniowe powiększanie obszaru miasta Torunia i najpierw włączono doń część Nieszawki, a w latach 1937-38 powiększono Toruń o miasto Podgórz wraz z wcześniej doń wcielonymi osadami Stawki, Rudak i kolejną częścią Nieszawki. Do końca II Rzeczpospolitej Stawki czyniły wrażenie osady miejskiej. W 1951 r. do Torunia zostały przyłączone pozostałe części wsi Rudak i Stawki oraz uzdrowisko Czerniewice. Obszar wsi Stawki przyłączony do Torunia stał się peryferyjną dzielnicą z wyraźnie wyodrębnionymi dwiema częściami. Jedną tworzył zespół Dworca Głównego z przyległymi terenami wojskowymi, będący już wiele lat w administracji miasta, a drugą tworzyła pozostała dość rzadko zabudowana, część „wiejska”.

W okresie międzywojennym najważniejszą i jednocześnie na swój sposób najbardziej prestiżową inwestycją w dzielnicy była budowa rozgłośni radiowej polskiego radia przy ul. Łódzkiej. Stacja ta, która rozpoczęła nadawanie 15 stycznia 1935 roku jako Pomorska Rozgłośnia Polskiego Radia z siedzibą w Toruniu, dodawała również splendoru miastu będącemu stolicą Pomorza i podkreślającego również w ten sposób swoją rangę i znaczenie dla tej części międzywojennej Polski.

Radiostacja na Stawkach była wybudowana jako ósma z kolei w Polsce, a druga pod względem mocy nadajnika po warszawskiej. Posiadała dodatkowe studia w Bydgoszczy, Gdyni i Ciechocinku. Miała stanowić przeciwwagę dla propagandowej niemieckiej radiostacji w Heilsberg, obecnym Lidzbarku Warmińskim. Dysponowała nadajnikiem o mocy 24 kW – wówczas drugim pod względem mocy po Rozgłośni Raszyn (120 kW) - i bardzo wysokim masztem. Niemiecki nadajnik w 1935 roku zwiększył swoją moc z 60 kW do 100 kW. Ostatnią przedwojenną audycję wyemitowano 3 września 1939, w momencie silnego zagrożenia atakami z powietrza samolotów bombardujących miasto i broniące się wojska polskie.

Podczas wojny radiostacja wykorzystywana była przez Niemców, którzy wycofując się w 1945 r. wysadzili ją w powietrze. Po odbudowie działała jeszcze jak drugorzędna wobec rozgłośni bydgoskiej do lat 60-tych, do czasu jej ostatecznego zamknięcia. W latach 70-tych studio w Toruniu przekształcono w oddział Zakładu Usług Foniczno-Wizyjnych Wifon, a następnie na cele mieszkalne, którą to funkcję pełni do dnia dzisiejszego.

Drugą niezwykle ważną inwestycją „niemilitarną” dla dzielnicy stanowiła szkoła, o którą to lokalna społeczność zabiegała już przez wiele lat. Dotychczasowa niewielka szkoła powszechna znajdowała się przy ul. Łącznej, w niewielkim starym budynku z przełomu XIX/XX w., nie będącym w stanie sprostać potrzebom mieszkańców rozrastającej się dzielnicy. Warto tu odnotować, że szkoła przy ulicy Łącznej jest odnotowana na planie miasta i okolic w 1870 r., co wskazuje, że musiała istnieć w tym miejscu już od połowy XIX w.

Istniejąca trzyklasowa Szkoła Powszechna miała 270 uczniów gnieżdżących się w dwóch salach lekcyjnych. W roku szkolnym 1935 – 36 z połączenia szkół na Rudaku i Stawkach powstała szkoła siedmioklasowa. Fatalne warunki lokalowe oraz brak miejsc przy nadmiarze uczniów zmusiły Miejską Radę Szkolną do powołania komitetu budowy nowej, siedmioklasowej szkoły powszechnej. Wybrano teren inwestycji przy ul. Hallera i rozpoczęto budowę. Prace budowlane będące już na ukończeniu przerwała wojna, a Niemcy przekształcili niedokończony budynek w fabrykę broni.

Po zakończeniu wojny w budynku zostali rozlokowani rodacy wypędzeni z Kresów. W 1947 r. po remoncie i dokończeniu budynku otwarto w nim Szkołę Podstawową Nr 18, którą następnie przekształcono w 11-letnią szkołę ogólnokształcącą stopnia podstawowego i licealnego. W 1966 r. nastąpił podział szkoły na Szkołę Podstawową Nr 14 oraz na III Liceum Ogólnokształcące im.Lindego. W 1991 r. Liceum Ogólnokształcące zostało przeniesione do budynku przy ul. Bolta na Rubinkowie, a Szkoła Podstawowa Nr 14 od tego momentu zajmuje cały budynek główny i pozostałe zabudowania. Po przekształceniu w 1999 roku ośmioklasowej Szkoły Podstawowej w 6-letnią i Gimnazjum, w 2002 r. utworzono Zespół Szkół Nr 14 w Toruniu, który funkcjonuje w tej formie do dnia dzisiejszego.

Dzielnica zawsze była bardzo nasycona obiektami militarnymi i ze wszech miar dawało się odczuć obecność wojska, zarówno w okresie przed jak i po I wojnie światowej, w okresie międzywojennym, podczas okupacji hitlerowskiej, po II wojnie światowej, aż po dzień dzisiejszy. Choć obecnie nie ma tu już jednostek liniowych, a jest tylko duża i ważna baza materiałowo-techniczna obok największego w Polsce poligonu artyleryjskiego, życie i rozwój tej dzielnicy zawsze zależał od właściwych stosunków z wojskiem, które często pomagało w codziennym życiu mieszkańców.

Walki prowadzone o miasto, zarówno w 1939 jak i 1945 r. miały bezpośredni wpływ na to, co działo się w dzielnicy. Przez 6 lat okupacji i zastoju inwestycyjnego związanego z uciążliwym sąsiedztwem jednostek Wehrmahtu, poza wzniesieniem w latach 1942-44 baraków dla robotników i cudzoziemców przy ul. Stawki 63/65 i dokończeniem budowy budynku szkoły przy Hallera, nie było tu realizowanych żadnych większych inwestycji.

W czasie okupacji na terenie niektórych fortów otaczających miasto Niemcy zorganizowali obozy dla jeńców wojennych. Był to obóz dla jeńców podoficerów i szeregowych Stalag XX A i Stalag XX C

Organizacja i rozbudowa obozu w Toruniu odbywała się w dwóch etapach. W pierwszym etapie - wrzesień, październik 1939 - rozpoczęły się prace, wykonywane m.in. przez wziętych do niewoli żołnierzy polskich, mające na celu przystosowanie znajdujących się w Toruniu fortów artyleryjskich do pełnienia funkcji obozów jenieckich. Przystosowano obiekty na lewym brzegu Wisły m.in. forty XIII i XIV położone na Stawkach. Przebywali w nim jeńcy polscy, francuscy, belgijscy, brytyjscy, sowieccy, jugosłowiańscy, włoscy i amerykańscy, a także żołnierze państw kolonialnych wchodzących w skład niektórych armii alianckich - m.in. Marokańczycy. Więcej o obozach dla jeńców. http://www.1bmt.wp.mil.pl/pl/55_33.html

Nadchodząca Armia Czerwona rozpoczęła bezpośrednie walki o Toruń już 23 stycznia 1945 r. Toczyły się uporczywe i ciężki boje o lewobrzeżne dzielnice miasta - Czerniewice, Rudak, Stawki i Podgórz, a całość miasta została zajęta przez wojska sowieckie do 1 lutego.

W latach powojennych nastąpiło wzmożenie procesów urbanizacyjnych, które odbywały się w oparciu o ustalenia kolejnych miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego i ich aktualizacji. Obszar dzielnicy jest dziś w większości pokryty aktualnymi planami zagospodarowania przestrzennego. Nie dotyczy to tylko obszaru Stawek Północnych wraz z obszarem Fortu Przyczółek Mostowy.

Komunikacja miejska w postaci autobusów ze śródmieścia dojeżdżała do Dworca Głównego, a z czasem po wybudowaniu mostu drogowego w 1934 r. po torach ułożonych na moście i ul. Kujawskiej Stawki zostały skomunikowane linią tramwajową ze śródmieściem. Już w latach 50-tych komunikacją miejską (linią 11) można było dojeżdżać, aż do Czerniewic. Kilka lat później też w stronę Czerniewic dołączyła linia 13 i 14, a latach 80-tych linia 22 dojeżdżająca do Dworca Głównego i pierwsza linia nocna 33.

W latach 70-tych powstało tzw. osiedle kolejowe, zespół domów na stosunkowo niewielkich działkach przy ul. Brązowej, Sygnałowej, Trakcyjnej i Zwrotniczej oraz osiedle przy ul. Kniaziewicza i św. Wojciecha. Na początku lat 90-tych dzielnica Stawki była dwa razy mniejsza i cechowała się zdecydowanie skromniejsza zabudową niż ta, która zaczyna dominować obecnie. Domy były mniejsze, starsze i głównie jednorodzinne, bez zabudowy wielorodzinnej. Domy budowano wzdłuż ulicy Łódzkiej, Marchlewskiego (ob. Hallera), Włocławskiej. Obecnie w ciągu ostatnich 10 lat powstało bardzo dużo nowych domów głównie na osiedlach Stawki Południowe i Piaski, a puste przestrzenie dominujące jeszcze w niektórych częściach dzielnicy zostaną w ciągu najbliższych kilkunastu lat całkowicie zabudowane.

Równie ważną inwestycją dla Stawek była budowa kościoła, gdyż wieś nigdy nie była tak ludna, aby stanowić oddzielna parafię, a dotychczasowi mieszkańcy przeważnie ewangelicy korzystali z kościoła na Rudaku. Niemal całkowita wymiana ludności w okresie powojennym oraz napływ rzeszy wiernych wyznania katolickiego spowodował z biegiem czasu rosnące zapotrzebowanie na utworzenie własnej parafii i wybudowanie kościoła. W 1982 na terenie dzielnicy przy ulicy Powstańców Śląskich utworzono parafię pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP. Do 1993 roku wybudowano pierwszy kościół i w tymże roku odbyło się pierwsze nabożeństwo. Jedno z najważniejszych wydarzeń nastąpiło 7 maja 1994 roku, kiedy to na obszarze kościoła nawiedzono relikwie św. Wojciecha.

 

Nasza, jakże ciekawa dzielnica wciąż czeka na swojego historyka i kronikarza.

Powyższy opis został przygotowany na podstawie ogólnie dostępnej literatury i zasobów Internetu m.in. Wikipedii

Niech będzie on przyczynkiem do napisania profesjonalnej historii, niegdyś wsi „olęderskiej”, a obecnie jednej z wielu dzielnic miasta Torunia.

Olgierd Kędzierski

Stawki 2010